Η αρχή του τέλους της κρίσης?

Για πρώτη φορά ένας δείκτης βγαίνει θετικός για την Ελληνική οικονομία. Είναι το Μ1 που δείχνει πόσο χρήμα κινείται στην οικονομία. Όπως φαίνεται στο γράφημα*, από το καλοκαίρι και μετά, το χρήμα που κινείται στην Ελληνική οικονομία αυξάνεται!



Βέβαια σε απόλυτα νούμερα από το 2001 η βελτίωση δεν είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακή. 

Πρόκειται για τη μικρή άνοδο στο τέλος του επόμενου γραφήματος.

Ελληνικό Μ1 EUR millions

*https://webspace.princeton.edu/users/pkrugman/Currency%20regimes.pdf

Ποιο είναι το πρόβλημα της Ελληνικής οικονομίας?

...και ποια η λύση του!

Ακούμε για το δημόσιο χρέος και τις τεράστιες διαστάσεις του. Ότι είτε θα το εξαφανίσουμε είτε θα μας εξαφανίσει.
...και μετά ακούμε διαπρεπείς οικονομολόγους (Κρούγκμαν, Στίγκλιτς και άλλοι) να λένε πως δεν είναι αυτό το πραγματικό πρόβλημα και πως ακόμα και να μειωθεί το δημόσιο έλλειμα, η χώρα θα μαραζώσει.
Η πραγματικότητα είναι πως το βασικό πρόβλημα της Ελληνικής οικονομίας είναι η ανεργία. 10% ανεργία σημαίνει περίπου 25δις€ χαμένα το χρόνο. Τόσο θα ήταν το επιπλέον παραγόμενο προιόν αν δούλευαν αυτοί οι άνθρωποι με αναγωγή στο κατά κεφαλήν ΑΕΠ. Αυτό χωρίς καν να υπολογίσουμε τη σκιώδη ανεργία της υποαπασχόλησης και της από ανάγκη μερικής απασχόλησης.
Προσπάθεια για μείωση των δημοσίων δαπανών, κατά το μεγαλύτερο μέρος θα πλήξει την εγχώρια παραγωγή αυξάνοντας περαιτέρω την ανεργία.
Αύξηση των φόρων θα σημάνει μεταφορά του ελλείματος στους ιδιώτες περιορίζοντας το εισόδημά τους.
Αν πρέπει όμως να μιλήσουμε με ορολογία ελλειμάτων, θα πρέπει να αναφερθούμε στο εμπορικό έλλειμα. Αυτό είναι το νέο χρέος της Ελληνικής οικονομίας σαν σύνολο προς τον έξω κόσμο... και αυτό το χρέος τα τελευταία χρόνια γνώρισε μια έξαρση ξεπερνώντας το 14% του ΑΕΠ το 2008. Δηλαδή για κάθε 100 ευρώ εγχώριας παραγωγής καταναλώσαμε 114 ευρώ, έχοντας παράλληλα ένα μεγάλο κομμάτι του εργατικού δυναμικού εκτός εργασίας. Αυτό είναι το χρέος που απειλεί να καταπνίξει την Ελληνική οικονομία.
Η λύση θεωρητικά είναι προφανής. Αντικατάσταση των εισαγώμενων προιόντων με εγχωρίως παραγόμενα.
Στην πράξη είναι μάλλον αδύνατο να δημιουργηθεί Ελληνική αυτοκινητοβιομηχανία. Υπάρχει όμως ένας τομέας που μπορεί να συμβεί αυτό, ο τομέας της ενέργειας. Η Ελλάδα το 2009 δαπάνησε περισσότερα από 15 δις για εισαγωγή ενέργειας (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, ηλεκτρική ενέργεια κλπ.)
Αντικατάσταση αυτών με εγχώριες ανανεώσιμες πηγές πετυχαίνει το στόχο της αύξησης της απασχόλησης και της μείωσης των εισαγωγών άρα και του ελλείματος και της εξάρτησης της χώρας από το εξωτερικό. Παρόμοια προσπάθεια μπορεί να γίνει και στον αγροτικό τομέα ο οποίος τα τελευταία χρόνια είναι ελλειματικός.
Τέλος, μπορούν να αυξηθούν τα χρήματα για επενδύσεις σε έρευνα από την οποία μπορούν να ξεπηδήσουν δυναμικές εξαγωγικές επιχειρήσεις.

Μέσα στο ευρώ δεν υπάρχει διάκριση δυνατών από αδυνάτους. Η πίτα (Ευρωπαική αγορά) είναι ενιαία και ο κάθε ένας τρώει όσο μεγαλύτερο κομμάτι μπορεί. Έως τώρα μας δάνειζαν φαγητό, από εδώ και πέρα θα πρέπει να το διεκδικήσουμε μόνοι μας!

Πληθωρισμός ή Αποπληθωρισμός?

Βασικά το ερώτημα αφορά λάθος προσέγγιση του ζητήματος.
Τα τελευταία χρόνια οι τιμές και οι μισθοί* στην Ελλάδα αυξήθηκαν δυσανάλογα σε σχέση με το μέσο όρο της Ευροζώνης. Το ζήσαμε όλοι με την "ακρίβεια" του ευρώ αλλά παράλληλα το ονομαστικό ΑΕΠ μας ανέβαινε κάθε χρόνο 7-9% και φτάσαμε σε όρους αγοραστικής δύναμης (πλούτου δηλαδή) να είμαστε ίδιοι με την Ιταλία (στοιχεία από ΔΝΤ, Παγκόσμια Τράπεζα) ή τη Γαλλία (στοιχεία από CIA). Η παραγωγικότητα ανά εργαζόμενο στην Ελλάδα όμως δεν είναι ίδια με αυτή της Ιταλίας ή της Γαλλίας, χώρες με ανεπτυγμένη βιομηχανία.
Αυτό που πρόκειται να γίνει στο μέλλον, είναι η σχετική φούσκα μισθών* και τιμών στην Ελλάδα να ξεφουσκώσει (ή σπάσει...) με άλλα λόγια τα εισαγώμενα προιόντα να γίνουν πιο ακριβά.
2 τρόποι υπάρχουν για να συμβεί αυτό.
1) O άμεσος με υποτίμηση του νομίσματος οπότε τα εισαγώμενα γίνονται ακριβότερα και έχουμε πληθωρισμό
2) Ο έμμεσος με μείωση μισθών* και τιμών των εγχώριων προιόντων (οπότε επί της ουσίας τα εισαγώμενα γίνονται πιο ακριβά) άρα αποπληθωρισμός.
Ουσιαστικά και τα δύο φαινόμενα είναι όψεις του ίδιου νομίσματος ως προς την αιτιολογία τους, το δυσανάλογα υψηλό δηλαδή επίπεδο τιμών και μισθών* στη χώρα. Στην Ελλάδα του ευρώ όλη η εκτόνωση θα συμβεί με τον δεύτερο τρόπο.

Για να το πω πιο παραστατικά, όταν μπήκαμε στο ευρώ ένα Ματίζ έκανε 2,5-3,0 εκατομμύρια δραχμές ενώ ένα σουβλάκι 200 δραχμές. Σήμερα το Ματίζ κάνει ακόμα 2,5 εκατομμύρια δραχμές αλλά το σουβλάκι κοστίζει 600 δραχμές ή και περισσότερο. Ένα μεγάλο κομμάτι αυτής της σχετικής μεταβολής τιμών είναι πλασματικό και η τρέχουσα κρίση θα το "διορθώσει".

*Ο όρος είναι καταχρηστικός, εννοώ διαθέσιμο εισόδημα και σε αυτό συμπεριλαμβάνονται τα κεφαλαιουχικά κέρδη. Συμπεριλαμβάνεται δηλαδή και αυτός που πούλησε ένα οικόπεδο με κέρδος.

Το οικονομικό όφελος από μια γραμμή Μετρό

Καλώς ξοδεμένα VS δανεικά: δύο άσχετες έννοιες.

Η οικονομική κρίση μάλλον θα έχει και τις επιπτώσεις της στο πρόγραμμα δημοσίων επενδύσεων.

Στο όνομα της διατήρησης της δημοσιονομικής σταθερότητας, της υπεύθυνης δημοσιονομικής πολιτικής κλπ. κάποιες δαπάνες θα περικοπούν ή θα "απλωθούν" σε μεγαλύτερο εύρος χρόνου με αντίστοιχη περικοπή ή καθυστέρηση στην υλοποίηση των έργων.

Τα καλοξοδεμένα χρήματα όμως (όπως οι επενδύσεις στο δίκτυο Μετρό) παραμένουν καλοξοδεμένα είτε προέρχονται από ελλείματα και δανεισμό είτε προέρχονται από πλεόνασμα.

Με άλλα λόγια τέτοιες δαπάνες δεν πρέπει να περικοπούν αλλά αντίθετα, να εξευρεθούν πόροι μέσα από την αύξηση της φορολογίας. Γιατί δαπάνες που "πρέπει" (δηλαδή αξίζουν) να γίνουν, καλό είναι να γίνουν είτε έχουμε είτε δεν έχουμε κρίση.

Ας δούμε όμως συγκεκριμένα το όφελος από μια γραμμή Μετρό. Η γραμμή 4 προβλέπεται να εξυπηρετεί 400.000 επιβάτες κατά μέσο όρο ημερησίως και να κοστίσει 2,1 δις με την παλαιά της χάραξη.

Πιο είναι το όφελος από τη λειτουργία της όμως σε οικονομικούς όρους?

Αν υποθέσουμε πως ο μέσος επιβάτης εξοικονομεί από τη λειτουργία του μετρό 15 λεπτά σε κάθε διαδρομή που εκτελει, λάβουμε υπ'όψιν το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της Αττικής στα 26.000 ευρώ και υποθέσουμε ότι ο κάθε Έλληνας δουλεύει 2000 ώρες το χρόνο προκύπτει ότι το καθαρό όφελος για κάθε μετακίνηση, αν το μετατρέψουμε σε χρόνο εργασίας είναι 3,25 ευρώ με το συνολικό ετήσιο όφελος να πλησιάζει τα 500 εκατομμύρια ευρώ.

Ακομά και αν αφαιρέσουμε το λειτουργικό κόστος του Μετρό, το καθαρό κέρδος στο οποίο καταλήγουμε είναι 300-350 εκατομμύρια ετησίως.

Νομίζω μια επένδυση 2,1 δις που θα έχει κέρδη 300+ εκατομμύρια το χρόνο δικαιολογείται ακόμη και αν όλο το ποσό είναι δανεικό. Πόσο μάλλον σε ένα περιβάλλον υψηλής ανεργίας που μια τέτοια επένδυση θα δώσει εργασία σε μεγάλες ομάδες του πληθυσμού, ειδικά του κατασκευαστικού τομέα που πλήτεται ιδιαίτερα από την κρίση.

edit: Στην πραγματικότητα στον υπολογισμό θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί ο μέσος χρόνος εργασίας που αντιστοιχεί στον κάθε Αθηναίο, που είναι λίγο πάνω από 1000 ώρες δεδομένου ότι κάτι περισσότερο από έναν στους δύο Αθηναίους εργάζονται. Τελικά το καθαρό νούμερο που προκύπτει δεν είναι 300-350 εκατομμύρια αλλά πάνω από 500 εκατομμύρια ετησίως!

Ισχυρό νόμισμα VS Ανεργία

Ακούγονται πολλά κατά καιρούς από τους πολιτικούς περί υϊοθέτησης πολιτικών ισχυρού νομίσματος. Είναι όμως η πολιτική ισχυρού νομίσματος πάντα καλή πολιτική?

Γενικά μιλώντας ένα ισχυρό νόμισμα αυξάνει την αγοραστική δύναμη. Τα ξένα (εισαγώμενα) προιόντα γίνονται φθηνότερα, αντίστοιχα όμως τα εγχώρια προιόντα γίνονται πιο ακριβά και λιγότερο ανταγωνιστικά στο εξωτερικό (αλλά και το εσωτερικό!)

Το σημείο κλειδί είναι η ανεργία. Όσο υπάρχει πλήρης απασχόληση (συμβατικά ας την ορίσουμε ως ανεργία κάτω του 5%) δεν τίθεται θέμα, όσο ισχυρότερο το νόμισμα τόσο το καλύτερο*.

Καθώς όμως το ισχυρό νόμισμα κάνει ακριβά τα εγχώρια προιόντα κάποιες επιχειρήσεις ίσως δουν τις πωλήσεις να πέφτουν προς όφελος των ανταγωνιστών από άλλες χώρες, οδηγώντας τελικά σε απολύσεις και αύξηση της ανεργίας. Μια υποτίμηση του νομίσματος τότε θα δώσει διέξοδο.

Παραδοσιακά όμως η συζήτηση για "ισχυρό νόμισμα" συνδέεται με το εμπορικό έλλειμα/πλεόνασμα και όχι με την ανεργία.

Το εμπορικό έλλειμα, ισοδυναμεί με δανεισμό της χώρας στο νόμισμά της από τρίτες χώρες χωρίς τόκο (!) κσι χωρίς προθεσμία αποπληρωμής! Ουσιαστικά πρόκειται για ένα δωρεάν δάνειο. Ως τέτοιο, το εμπορικό έλλειμα είναι δυνητικά επιζήμιο με κάποιους έμμεσους τρόπους. Μπορεί να ανεβάσει τις αξίες των ακινήτων (με τρόπο που να μην ανταποκρίνεται στους μισθούς) ή να οδηγήσει σε έλεγχο εταιρειών και γενικά πλουτοπαραγωγικών πηγών του κράτους από ξένους. Τελικά το έλλειμα, όπως και το πλεόνασμα αποτελεί μια ανισορροπία που δημιουργεί τις συνθήκες/απαιτεί ένα διάστημα αντίστροφης ανισορροπίας στο μέλλον και πάντα τέτοιες μεταβολές συνοδεύονται από οικονομική αστάθεια και ύφεση ("σκάσιμο της φούσκας")

Αυτά όμως δεν αλλάζουν το γεγονός ότι η πολιτική ισχυρού νομίσματος σε περιβάλλον υψηλής ανεργίας είναι επιζήμια. Η μόνη εξαίρεση είναι οι πρώτες ύλες ή ό,τι άλλο στην περίπτωση που είναι αναγκαστικά εισαγώμενο. *Κάτι που δεν μπορείς να φτιάξεις μόνος σου, θέλεις να το αποκτήσεις στην καλύτερη δυνατή τιμή. Αυτό βέβαια σε περιβάλλον πλήρους απασχόλησης ισχύει για κάθε τι το εισαγώμενο.

ΗΠΑ VS KINA: Ποιός έχει να χάσει τα περισσότερα?

Οι ΗΠΑ εισάγουν, συσσωρεύουν χρέος (στο νόμισμά τους βέβαια) και επιπλέον το ΑΕΠ αλλά και η απασχόληση έχουν πάρει την κατιούσα.

Φαντάζουν απολύτως αδύναμες απέναντι στην Κινα, που κατέχει ένα τεράστιο μερίδιο της αγοράς των ΗΠΑ με τις εξαγωγές της. Είναι όμως έτσι?

Η Κίνα έχτισε την ανάπτυξή της με τις εξαγωγές στο Δυτικό Κόσμο. Δυτικές εταιρείες λόγω του χαμηλότερου ημερομισθίου της τη θεώρησαν καλύτερη εναλλακτική από τις χώρες τους για να φτιάξουν εργοστάσια. Το “εναλλακτική” είναι η λέξη κλειδί εδώ.

Η ανάπτυξη της Κίνας είναι ετερόφωτη. Οι επενδύσεις για εργοστάσια προέρχονται από το εξωτερικό, τα τμήματα έρευνας και ανάπτυξης παραμένουν στο εξωτερικό και βέβαια η ζήτηση για τα προιόντα βρίσκεται στο εξωτερικό.

Αν υποθέσουμε πως ΗΠΑ (γενικότερα Δύση) και Κίνα επιδοθούν σε εμπορικό πόλεμο οι βασικοί χαμένοι θα είναι οι Κινέζοι. Θα καταρακωθεί η ετερόφωτη παραγωγική τους βάση την οποία ελπίζουν κάποτε να στρέψουν στην εσωτερική τους κατανάλωση ανυψώνοντας το βιοτικό επίπεδο της χώρας. Η Δύση απλά θα χάσει την καλύτερη εναλλακτική του χαμηλού εργατικού κόστους.

Τα εργοστάσια θα πάνε σε άλλες χώρες, την Ινδία ή ίσως και την Αφρικη (βάζοντάς τη στο χάρτη επιτέλους!) και ένα μέρος τους θα επιστρέψει στη Δύση αυξάνοντας την απασχόληση και μειώνοντας τις εισαγωγές.

Σωστά διαβάσατε, ένας εμπορικός πόλεμος με την Κίνα θα αυξήσει την απασχόληση και θα μειώσει τις εισαγωγές στη Δύση, καταρακώνοντας την παραγωγικη βάση και την ανάπτυξη της Κίνας.

Η Κίνα έχοντας δεχτεί δάνεια σε ξένο νόμισμα (δολλάρια κατά βάση) και μη έχοντας τη δυνατότητα να πάρει πίσω τα δέοντα μέσω πολέμου (ευτυχώς) απλά θα συνεχίσει να αγοράζει Αμερικανικό χρέος και θα κάνει τα πάντα για να μη σπάσει ο κύκλος προιόν του οποίου είναι η ανάπτυξή της. Ουσιαστικά παίρνει την απόφαση για να προσελκύσει τα νέας τεχνολογίας εργοστάσια των Δυτικών εταιρειών, να προσφέρει στη Δύση τα προιόντα τους δωρεάν. Το μόνο που μπορεί να θίξει, και θίγει, είναι η παντοκρατορία του δολλαρίου. Θέλει το εμπόριο να γίνεται σε παγκόσμιο νόμισμα (μίγμα των βασικών νομισμάτων) ώστε να εξασφαλίσει, κατά ένα μέρος έστω, το πραγματικό αντίκρισμα των εξαγωγών της.